U jedanaestom broju Pravne hronike možete pročitati o novinama u jurisprudenciji Suda Evropske unije, Evropskog suda za ljudska prava, Ustavnog suda BiH, Suda BiH, Vrhovnog suda Federacije BiH, Vrhovnog suda Republike Srpske i Apelacionog suda Brčko distrikta Bosne i Hercegovine.

Ovaj broj časopisa Pravna hronika je nastao u uslovima svjetske pandemije SARS-CoV 2 virusa i njime izazvane bolesti COVID 19, te sadrži i članak s pregledom implikacija borbe protiv COVID-19 po zaštitu ljudskih prava koji je usredsređen na Zapadni Balkan.

U jedanaestom broju fokus smo stavili na istraživnje određenih aspekata procesuiranja rodno zasnovanog nasilja, te ovaj broj sadrži članke o novinama sadržanim u Zakonu o izmjenama i dopunama Zakona o zaštiti od nasilja u porodici u Republici Srpskoj, kao i o predrasudama i stigmatizaciji žrtava ratnog seksualnog nasilja tokom krivičnog postupka.

Ovaj broj Pravne hronike sadrži pregled novina na internet stranici Centra za sudsku dokumentaciju Visokog sudskog i tužilačkog vijeća Bosne i Hercegovine. U ovom broju časopisa možete se informisati i o online edukaciji nosilaca pravosudnih funkcija u Bosni i Hercegovini koju provode Centar za edukaciju sudija i tužilaca u Federaciji Bosne i Hercegovine i Centar za edukaciju sudija i javnih tužilaca u Republici Srpskoj.

Predrasude i stigmatizacija žrtava ratnog seksualnog nasilja tokom krivičnog postupka

Mogu li pravosudni akteri biti potpuno objektivni i nepristrasni u donošenju odluka u predmetima seksualnog nasilja? Mogu li primijeniti zakon na konkretan slučaj bez bilo kakvog utjecaja vlastitih uvjerenja, stavova i mišljenja?

Odgovor je naravno negativan, jer u prirodi svakog čovjeka je da djeluje, promišlja i vrednuje pod utjecajima porodičnog vaspitanja, te društvenih i moralnih vrijednosti sredine u kojoj odrasta, razvija se i stasava. Rodne predrasude su duboko ukorijenjene i prenose se putem porodice, religije, škole, muzike, društva i na sve druge načine na koje učimo i doživljavamo svijet oko sebe, pa njihov utjecaj nije uvijek jasno vidljiv, niti adekvatno shvaćen. Ukoliko nismo svjesni postojanja takvih stereotipa, onda će oni utjecati na to kako procjenjujemo da li neko jeste ili može da bude žrtva ili počinitelj silovanja ili seksualnog nasilja, što može da rezultira nekažnjivošću počinitelja s jedne strane, te stigmatizacijom žrtve, s druge strane.

Svrha ovog rada je da ukaže da je i primjena zakona podložna različitom razumijevanju i tumačenju onih koji ga primjenjuju, a da često nisu ni svjesni da je takva interpretacija zakona ili zaključivanje o okolnostima slučaja pod utjecajem dominantnih načina razmišljanja društveno-kulturnog konteksta u kojem odrastaju, žive i rade. U radu su stoga predstavljene četiri najčešće predrasude koje se pojavljuju u predmetima ratnog seksualnog nasilja u krivičnim postupcima pred sudovima u Bosni i Hercegovini. Pri tome su neke od tih predrasuda jasno vidljive i lako ih je uočiti i otkloniti, ali se u većini slučajeva radi o njihovim prikrivenim i suptilnim manifestacijama koje teško identificirati, a zbog toga i djelovati u pravcu njihovog otklanjanja. Imajući sve to u vidu, postavlja se i pitanje na koji način ćemo onda postići objektivnost, pravičnost i nepristrasnost kod donošenja odluka u ovim predmetima. Ovaj rad daje određene smjernice pravosudnim akterima u tom pravcu, a na osnovu uočenih postupaka ili propusta u analiziranim predmetima, ali je na prvom mjestu bitna samosvijest svakog sudije, tužitelja i advokata koji postupa u ovoj vrsti predmeta, odnosno prepoznavanje, priznavanje i preispitivanje vlastitih subjektivnih uvjerenja i stavova, te ulaganje stalnog i svjesnog napora da se u okviru uloge u krivičnom postupku svakog od pravosudnih aktera izbjegne utjecaj rodnih predrasuda.

Šta donosi Zakon o izmjenama i dopunama Zakona o zaštiti od nasilja u porodici u Republici Srpskoj?

Krivičnopravna zaštita od nasilja u porodici uspostavljena je Krivičnim zakonikom Republike Srpske iz 2000. godine kojim je nasilje u porodici ili porodičnoj zajednici prvi put javno označeno kao neprihvatljiv oblik ponašanja koji zahtijeva reakciju države kroz primjenu krivičnopravnih sankcija. Međutim, nakon donošenja Zakona o zaštiti od nasilja u porodici[129] kojim su radnje osnovnog oblika ovog krivičnog djela naprosto „preuzete“ iz Krivičnog zakonika i definisane kao prekršaj, imamo velike probleme u praktičnoj primjeni istih jer u praksi postoje različita tumačenja navedenih zakona i to ne samo od strane službenih lica organa unutrašnjih poslova, već i od strane tužilaca i sudija. Zbog toga se dešava da se u praksi pojedinih sudova jedna skoro identična situacija nasilja u porodici jednom procesuira kao prekršaj, a drugi put kao krivično djelo. Ista situacija je i u praksi različitih sudova; jedan sud istu ili sličnu situaciju tretira kao prekršaj, a drugi sud kao krivično djelo. Postojanje paralelne mogućnosti da se učinilac nasilja u porodici kazni prekršajno-pravno i krivično-pravno ne samo da stvara konfuziju na strani subjekata zaštite – dakle, onih koji bi trebali da sankcionišu učinioca – već dovodi i do slabljenja zaštite žrtve jer učinioci nasilja u porodici često prekršajnu sankciju ne doživljavaju kao ozbiljnu reakciju države na njihovo ponašanje. Prekršajnim sankcionisanjem učinilaca nasilja u porodici ovaj oblik nasilja sveden je na istu ravan kao što je npr. preglasno puštanje muzike, parkiranje na trotoaru i sl., čime se u javnosti stvara utisak da nasilje u porodici ili porodičnoj zajednici ne predstavlja neki značajniji atak na čovjeka i njegovo dostojanstvo. I ono što je posebno zabrinjavajuće – da to nije značajan atak na porodicu kao osnovnu ćeliju društva.Uvažavajući navedeno, Savjet za suzbijanje nasilja u porodici i porodičnoj zajednici Republike Srpske[130] je na 10. sjednici održanoj 16.05.2016. godine usvojio zaključak da se Ministarstvu porodice, omladine i sporta, kao nadležnom ministarstvu, uputi inicijativa za izmjenu Zakona o zaštiti od nasilja u porodici u cilju ukidanja odredbi kojima se nasilje u porodici tretira kao prekršaj. Zakonom o izmjenama i dopunama Zakona o zaštiti od nasilja u porodici, koji je usvojen krajem 2019. godine, ova inicijativa je usvojena, a usvojena su i druga rješenja kojima se uvode značajne novine u oblast zaštite žrtava od nasilja u porodici.

Novosti Centra za sudsku dokumentaciju VSTV-a

Od prethodnog izdanja časopisa do danas, Centar za sudsku dokumentaciju je aktivno radio na unapređenju brojnih sadržaja, a naročito baze sudskih odluka. Shodno svojim redovnim naporima da bazu obogati aktuelnim pravosnažnim odlukama sudova u BiH, tokom 2019. i u prvom kvartalu 2020. godine unesene su ukupno 663 odluke. Čitateljima naročito skrećemo pažnju da su u periodu od decembra 2019. godine do danas preuzete i pripremljene za unos odluke u predmetima kojima se bavila Misija OSCE-a u svom izvještaju „Praćenje procesuiranja predmeta korupcije u BiH”. Radi se o 134 odluke, indeksirane i klasifikovane prema kriterijima visoke, srednje i niske korupcije.

Online edukacija nosilaca pravosudnih funkcija u okviru Centra za edukaciju sudija i tužilaca u Federaciji Bosne i Hercegovine u vrijeme pandemije COVID-19 virusa

S pojavom pandemije COVID-19 virusa došlo je do promjene u svim sferama života, pa samim time i u sferi obuke. „Tradicionalna“ obuka organizovana u vidu seminara, konferencija, okruglih stolova i dr. u ovom trenutku nije moguća, te je bilo potrebno iznaći nove načine obuke sudija i tužilaca u Bosni i Hercegovini. S tim u vezi, Centar za edukaciju sudija i tužilaca u Federaciji BiH uložio je dodatni napor kako bi se, u saradnji sa HELP projektom Vijeća Evrope u okviru projekta Evropske unije i Vijeća Evrope Horizontal Facility za Zapadni Balkan i Tursku (Horizontal Facility II), sudijama i tužiocima u Bosni i Hercegovini omogućilo učešće na online obukama u skladu s njihovim izraženim interesom. HELP (Human Rights Education for Legal Professionals) je glavna platforma Vijeća Evrope za obrazovanje pravnika čiji je cilj da sudijama, advokatima i tužiocima pruži obuku o evropskim standardima ljudskih prava. Pored Evropske konvencije o ljudskim pravima, HELP obuhvata i druge instrumente kao što su Evropska socijalna povelja i konvencije Vijeća Evrope u ključnim oblastima kao što su zaštita podataka ili radno pravo. HELP kursevi omogućavaju pravnicima da bolje štite ljudska prava na nacionalnom nivou i da budu u toku sa standardima i sa sudskom praksom Evropskog suda za ljudska prava.

Programske aktivnosti edukacije nosilaca pravosudnih funkcija u 2020. godini u okviru Centra za edukaciju sudija i javnih tužilaca u Republici Srpskoj

Program stručnog usavršavanja i početne obuke nosilaca pravosudnih funkcija u Republici Srpskoj za 2020. godinu, koji je utvrđen i usvojen od strane Upravnog odbora Centra za edukaciju sudija i javnih tužilaca u Republici Srpskoj (skraćeno CEST RS-a) i koji je odobrio Visoki sudski i tužilački savjet Bosne i Hercegovine, svojom odlukom broj 07-13-3-2356-5/2019 od 18.12.2019. godine, sadrži veliki broj edukativnih aktivnosti na različite teme koje su odabrane na osnovu analize i procjene svih dosadašnjih aktivnosti vezanih za edukaciju nosilaca pravosudnih funkcija, a  koje odgovaraju potrebama obuke na planu edukacije i stručnog usavršavanja i koje sudije i javne tužioce pripremaju i osposobljavaju za efikasno obavljanje funkcije na koju su izabrani. Kvalitet rada nosilaca pravosudnih funkcija, između ostalog, u mnogome zavisi i od kvalitetne početne obuke, kao i obuke koja se pruža radi stručnog usavršavanja nosilaca pravosudnih funkcija, a što uveliko doprinosi unapređenju efikasnosti pravosuđa, pravnoj sigurnosti i jačanju povjerenja građana u pravosudni sistem u Republici Srpskoj i u BiH. U kreiranju Programa stručnog usavršavanja i početne obuke za 2020. godinu CEST RS-a je nastavio s implementacijom preporuka Peer Review ekspertske misije Evropske komisije i preporuka iz Izvještaja Evropske komisije za Bosnu i Hercegovinu za 2018. godinu i prijedloga i preporuka Stalne komisije za edukaciju pri VSTS-u BiH. Pored toga, CEST RS-a je kontinuirano pratio i dostignuća u edukaciji u pravosuđu koja su sadržana u izvještaju s međunarodnih foruma organizovanih od strane Evropske mreže institucija za edukaciju pravosuđa (EJTN) u cilju unapređenja postojećih obuka kroz unapređenje metodologija realizacije obuka, veće zastupljenosti zasebnih tematskih cjelina i nastavka višegodišnje specijalističke obuke u pojedinim oblastima koje su aktuelne za pravosuđe Republike Srpske i BiH.